Araştırma alanımdaki temel kavramların tanımları — akademik ve genel okuyucu için.
Biyo-fıkıh, modern tıp ve biyoteknolojinin getirdiği etik ve hukuki meselelerin İslam hukuku (fıkıh) çerçevesinde ele alındığı interdisipliner bir akademik alandır. Organ nakli, üreme teknolojileri, ötanazi, genetik müdahaleler ve aydınlatılmış onam gibi konuları kapsar; klasik fıkıh metodolojisini çağdaş tıbbi gerçeklikle ilişkilendirir.
Fıkıh, İslam hukuku ilmidir; Kur'an, sünnet, icma ve kıyas gibi kaynaklara dayanarak Müslümanların ibadet, muamelat ve ahlaki yükümlülüklerini sistematik biçimde belirleyen disiplindir.
Fıkıh usulü, fıkhın yöntem bilimidir; hangi kaynaklardan, hangi delillerle ve hangi yorumlama kurallarıyla hüküm çıkarılacağını inceler. Klasik usulcüler arasında Şâfiî, Cüveynî, Gazzâlî, Şâtıbî öne çıkar.
Aydınlatılmış onam (informed consent), hastanın kendisine uygulanacak tıbbi müdahalenin niteliği, riskleri, alternatifleri ve beklenen sonuçları hakkında bilgilendirildikten sonra özgür iradesiyle verdiği rızadır. İslam hukukunda kişinin beden bütünlüğü hakkı ve müdahalenin meşruiyeti açısından kritik bir kavramdır.
Ötanazi, iyileşme umudu kalmamış ya da dayanılmaz acı çeken bir hastanın hayatına tıbbi yöntemlerle son verilmesidir. İslam hukukunda aktif ötanazi (canın doğrudan alınması) yasak kabul edilirken, tedavinin esirgenmesi (pasif ötanazi) meselesi belirli şartlar altında tartışılmaktadır.
Tedavinin esirgenmesi, tıbben faydasız hale gelen tedavinin sürdürülmemesi ya da başlanmaması anlamına gelir. Klasik fıkıhta tedavinin mecburi olup olmadığı tartışması ile çağdaş palyatif bakım yaklaşımı arasında köprü kurar.
İslam aile hukuku, nikah, mehir, boşanma, nafaka, miras ve velayet gibi aile ile ilgili meseleleri düzenleyen fıkıh dalıdır. Türkiye gibi ülkelerde pozitif hukukla etkileşim ve müftü nikahı gibi güncel meseleler önemli tartışma konularıdır.
Genetik müdahaleler, insan DNA'sı üzerinde gerçekleştirilen müdahalelerdir. Tedavi amaçlı somatik gen tedavisi ile germ hattı (kalıtsal) müdahaleler ve geliştirme (enhancement) amaçlı müdahaleler fıkhî açıdan farklı şekilde değerlendirilir.
Biyo-fıkıh, modern tıp ve biyoteknolojinin getirdiği etik meselelerin İslam hukuku (fıkıh) çerçevesinde ele alındığı interdisipliner bir alandır. Organ nakli, üreme teknolojileri, ötanazi, genetik müdahaleler ve aydınlatılmış onam gibi konuları kapsar.
Doç. Dr. Tuba Erkoç Baydar, İbn Haldun Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi öğretim üyesidir. İslam hukuku, biyo-fıkıh ve tıp etiği alanlarında çalışmaktadır. 2022 yılında İslam İşbirliği Örgütü (IYCF) tarafından İslam Hukuku alanında yılın genç araştırmacısı seçilmiştir.
İslam hukukunda aktif ötanazi (hayatın doğrudan sonlandırılması) yasak kabul edilir. Ancak iyileşme umudu kalmamış hastalarda tedavinin esirgenmesi veya sonlandırılması (pasif ötanazi) meselesi belirli şartlar altında tartışılan bir konudur; bu konuda klasik fıkıh literatürü ve çağdaş tıp etiği arasında köprü kurulmaya çalışılır.
Aydınlatılmış onam, kişinin beden bütünlüğü hakkı ve tıbbi müdahalenin meşruiyeti açısından İslam hukukunda kritik bir kavramdır. Hasta, kendisine uygulanacak müdahalenin nitelik, risk ve alternatifleri hakkında bilgilendirilmiş olmalı ve özgür iradesiyle rıza göstermelidir.